पूर्वको क्षितिजमा उज्यालोको पहिलो रेखा कोरिन थालेको बिहान थियो। आकाशमा सुनौलो रङ बिस्तारै फैलिँदै थियो। हावाले माटोको मधुर सुगन्ध बोकेर आइरहेको थियो। मैले यात्राको पहिलो पाइला टेकेँ। गन्तव्यभन्दा यात्रालाई विश्वास गर्दै। किनकि यात्रा एउटा स्थानमा पुग्नु होइन। यो आत्माले आफैँलाई चिन्ने पवित्र अवसर पनि हो। हरेक बाटोले एउटा कथा बोकेको हुन्छ। हरेक मोडले एउटा दर्शन लुकाएको हुन्छ। हरेक यात्रुले आफ्नै अन्तरमनको खोजी गरिरहेको हुन्छ।
बिहानीको कोमल उज्यालोले कोशी प्रदेशलाई लजालु कन्याजस्तै बिस्तारै आफ्नो घुम्टो उघार्न थाल्यो। कुहिरोका पातला घुम्टाभित्र लुकेका डाँडाहरू मुस्कुराउन खोजेर पनि संकोच गरिरहेका थिए। पहाडका काखमा टाँसिएका गाउँहरू निद्राबाट बिस्तारै ब्युँझिरहेका थिए। खरका छानामाथि अडिएका शीतका थोपाहरू मोतीझैँ चम्किरहेका थिए। हावाले बाँसघारीलाई हल्का छुन्थ्यो। बाँसका पातहरू मधुर सङ्गीतझैँ सुसाइरहेका थिए। चियाबारीका हरिया लहरहरू बिहानको घामसँग लुकामारी खेलिरहेका थिए। प्रत्येक पातमा जीवनको हरियाली टल्किरहेको थियो। वनका गुराँस, सुनाखरी र जङ्गली फूलहरूले आफ्ना रङहरूलाई ठूलो प्रदर्शनमा होइन, शालीन मौनतामा सजाएका थिए। मानौँ प्रकृतिले सौन्दर्यलाई कहिल्यै कराएर होइन, लजाएर अभिव्यक्त गर्न सिकाएकी हो।
पर क्षितिजमा सगरमाथा, कञ्चनजङ्घा, मकालु र ल्होत्सेका हिमशिखरहरू सूर्यको पहिलो किरणसँग हल्का सुनौलो बन्दै थिए। तिनीहरूको श्वेतता आँखालाई मात्र होइन, आत्मालाई पनि शान्त बनाइरहेको थियो। तल अरुण, तमोर र दूधकोशीका निर्मल धाराहरू चट्टानसँग खेल्दै मधुर गुञ्जन गरिरहेका थिए। नदीको सङ्गीतमा कुनै हतार थिएन। केवल निरन्तरता थियो। खेतका धानका बाला बिहानको हावामा लजालु युवतीका केशझैँ बिस्तारै हल्लिरहेका थिए। चराहरूको अवाजले आकाशलाई मधुर प्रार्थनाले भरिदिएको थियो। वनभित्रबाट मयूरको पुकार, टाढाबाट सुनिने कोइलीको गीत र झरनाको अविरल झङ्कार मिलेर एउटा यस्तो प्राकृतिक राग सिर्जना गरिरहेका थिए, जसलाई कुनै वाद्यवादनले पुनःनिर्माण गर्न सक्दैन। त्यस क्षण कोशी प्रदेशले आफ्नो सम्पूर्ण सौन्दर्य एकैपटक देखाएको थिएन। उसले लजाउँदै, मुस्कुराउँदै, बिस्तारै आफ्नो आत्मा खोलिरहेको थियो। यही संकोची सौन्दर्य नै उसको सबैभन्दा ठूलो आकर्षण थियो। जसरी सच्चा प्रेम प्रदर्शनमा होइन, अनुभूतिमा बाँच्दछ, त्यसरी नै कोशीको प्राकृतिक सौन्दर्य आँखाभन्दा धेरै हृदयमा फुल्दछ।
कोशी प्रदेशको धरती विस्तारै मेरो आँखाअगाडि खुल्न थाली। दक्षिणको उर्वर तराई हरियो मुस्कानझैँ फैलिएको थियो। धानका खेतहरू बिहानको शीतसँग चम्किरहेका थिए। किसानहरू मौन गीत गाउँदै खेततिर लागेका थिए। उनीहरूको पसिनाले माटोलाई अन्नमा रूपान्तरण गरिरहेको थियो। त्यही क्षण मैले बुझेँ धर्ती मातृत्वको मूर्त रूप हो। जसले केही माग्दैन। केवल दिन जान्दछ। उपनिषद्ले भनेझैँ, त्यागमै सृष्टिको सौन्दर्य छ।
बिराटनगरको व्यस्त सडकमा पुग्दा उद्योगका धुवाँ र मानिसका सपनाहरू एउटै आकाशमुनि उठिरहेका देखिए। कारखानाका आवाजबीच श्रमिकका अनुहारमा थकान थियो, तर आशा अझै बाँकी थियो। फलाम गलिरहेका थिए। तर मानिसको साहस गलिरहेको थिएन। मलाई भगवद्गीताको कर्मयोग सम्झना आयो। कर्म नै पूजा हो। निष्काम श्रम नै ईश्वरप्रतिको सबैभन्दा पवित्र आराधना हो। मानिसको महानता पदमा होइन, उसले इमानदारीपूर्वक गरेको कर्ममा लुकेको हुन्छ।
बिहानको कोमल घामले बिराटनगरका उद्योगहरूलाई बिस्तारै स्पर्श गरिरहेको थियो। अग्ला चिम्नीहरू आकाशसँग संवाद गरिरहेका मौन स्तम्भझैँ देखिन्थे। तिनबाट उठ्ने धुवाँ कुनै प्रदूषणको प्रतीक मात्र थिएन। त्यो हजारौँ परिवारको जीविकाको सङ्केत पनि थियो। फलामको कारखानाबाट निस्किने मधुर गुञ्जन, कपडा उद्योगका मेसिनहरूको लयबद्ध ध्वनि, तेल र चिया प्रशोधन केन्द्रहरूको निरन्तर गति यी सबै मिलेर एउटा अदृश्य औद्योगिक सङ्गीत सिर्जना गरिरहेका थिए। शहर चर्को थियो। तर त्यसको आत्मा विनम्र थियो। बिराटनगरले आफ्नो सम्पन्नता कहिल्यै प्रदर्शन गरेर देखाएन। उसले लजालु स्वभावकी गृहिणीले झैँ आफ्नो परिश्रमलाई मौन मुस्कानभित्र लुकाएर राख्यो।
कारखानाको गेटबाट भित्र पस्ने श्रमिकहरूका अनुहारमा अभिमान थिएन। केवल जिम्मेवारी थियो। उनीहरूको निधारको पसिना बिहानको शीतका थोपाभन्दा कम सुन्दर लाग्दैनथ्यो। प्रत्येक पसिनाको थोपामा एउटा परिवारको सपना, एउटा बालकको शिक्षा, एउटा आमाको आशा र एउटा भविष्यको उज्यालो झिलिमिली गरिरहेको थियो। सडकछेउका साना चिया पसलहरूबाट उठ्ने वाफ, साइकल चढेर काममा जाने श्रमिकहरूको सरल मुस्कान र उद्योग परिसर वरिपरि फैलिएका हरिया रुखहरूको शीतल छायाँले यो शहरलाई कठोर इस्पातभित्र पनि कोमल हृदय भएको नगरका रूपमा परिचित गराइरहेका थिए।
साँझ पर्दा अस्ताउँदो सूर्यका किरणहरू कारखानाका झ्यालहरूमा सुनौलो भएर टल्किन्थे। चिम्नीबाट निस्किएको धुवाँ आकाशमा लजाउँदै विलीन हुन्थ्यो। त्यस क्षण बिराटनगर कुनै औद्योगिक शहर मात्र देखिँदैनथ्यो। ऊ त श्रम, अनुशासन, सिर्जना र आशाको मौन मन्दिरझैँ अनुभूत हुन्थ्यो। यहाँको सौन्दर्य फूलका बगैँचामा थिएन। पसिनाका थोपामा थियो। अग्ला भवनहरूमा थिएन। इमानदार हातहरूको स्पर्शमा थियो। यही संकोची औद्योगिक सौन्दर्यले बिराटनगरलाई आर्थिक राजधानी होइन, कर्मयोगको जीवित पाठशाला बनाएको थियो।
इटहरीको चहलपहल पार गर्दै धरानतिर उकालो लाग्दा हावाको स्पर्श बदलियो। वनहरू गहिरा हुँदै गए। रुखहरू प्राचीन ऋषिहरूझैँ मौन उभिएका थिए। तिनले कुनै प्रवचन दिएका थिएनन्। तर तिनको मौनताले हजारौँ पुस्तकभन्दा गहिरो शिक्षा दिइरहेको थियो। प्रकृति कहिल्यै ठूलो स्वरमा बोल्दिन। तर उसले सबैभन्दा ठूलो सत्य सिकाउँछ। जो मौन सुन्न जान्दछ, उसले जीवन बुझ्न थाल्छ।
इटहरीको समथर भूमिबाट यात्रा अघि बढ्दै जाँदा प्रकृतिले आफ्नो रूप बिस्तारै परिवर्तन गर्न थाल्यो। चौडा सडकका दुवैतिर उभिएका साल, सिसौ र कदमका रुखहरूले हरियो सुरुङ निर्माण गरेका थिए। बिहानको घाम पातहरूको झ्यालबाट छिर्दै भुइँमा सुनौलो चित्र कोरिरहेको थियो। हावामा जङ्गली फूलहरूको मन्द सुगन्ध घुलिएको थियो। टाढासम्म फैलिएका धानका खेतहरू हरियो रेशमी वस्त्रझैँ देखिन्थे। कोसीको समथर मैदानले यहाँ आएर पहाडसँग हातेमालो गर्न थालेको अनुभूति हुन्थ्यो। इटहरी प्रकृति र विकासको मधुर सङ्गमजस्तै लाग्थ्यो। शहरको चहलपहलभित्र पनि हरियालीले आफ्नो शालीन उपस्थिति कहिल्यै गुमाएको थिएन।
तरहरातिर मोडिँदा वनको गहिराइ अझ बढ्दै गयो। प्रसिद्ध तरहरा वनको हरियालीले यात्रुलाई पहिलो दृष्टिमै मोहित बनाउँथ्यो। अग्ला सालका रुखहरू आकाश छुने आकाङ्क्षा बोकेर उभिएका थिए। तिनका फेदमा उम्रिएका साना बिरुवाहरूले जीवनको निरन्तरता सम्झाइरहेका थिए। चराहरूको कलरव, हावाले पातहरूमा सिर्जना गरेको मधुर सङ्गीत, र कहिलेकाहीँ देखिने बाँदरहरूको चञ्चलता—यी सबैले वनलाई सजीव बनाएका थिए। सूर्यका किरणहरू पातहरूको बीचबाट छिर्दा वनभित्र उज्यालो र छायाँको अद्भुत खेल चलिरहेको देखिन्थ्यो। प्रत्येक मोडमा प्रकृतिले नयाँ चित्र कोर्थी। प्रत्येक श्वासमा ताजापन भरिन्थ्यो। त्यहाँ पुगेपछि मानिसले बुझ्न थाल्थ्यो कि हरियाली केवल आँखाको आनन्द होइन, आत्माको औषधि पनि हो।
धरानको उकालो चढ्दै जाँदा हावा अझ शीतल र पारदर्शी बन्दै गयो। तल समथर तराई बादलझैँ फैलिएको देखिन्थ्यो भने माथि पहाडका हरिया काखहरूले यात्रुलाई स्नेहपूर्वक अँगालिरहेका थिए। सर्दु र सेउती खोलाका निर्मल जलधाराहरू चट्टानसँग ठोक्किँदै मधुर सङ्गीत निकालिरहेका थिए। वरिपरिका वनहरूमा गुराँस, काफल, चिलाउने र अनेकौँ जङ्गली वनस्पतिले प्राकृतिक उद्यानको रूप दिएका थिए। साँझ पर्दा धरानका पहाडी बस्तीहरूमा एक–एक गरेर बल्ने बत्तीहरू आकाशका ताराहरू पृथ्वीमा झरेझैँ देखिन्थे। माथिबाट हेर्दा सम्पूर्ण इटहरी, तरहरा र कोसीको समथर भूभाग सुनौलो धागोले बुनेको विशाल चित्रजस्तो लाग्थ्यो। त्यस क्षण मैले अनुभूति गरेँ—प्रकृतिको वास्तविक सौन्दर्य भव्यतामा होइन, शालीनतामा हुन्छ। जसरी ऋषिहरू मौन भएर पनि युगौँसम्म ज्ञान बाँडिरहन्छन्, त्यसरी नै इटहरी, तरहरा र धरानका वन, नदी, पहाड र शीतल हावाले शब्दविनै जीवनको सबैभन्दा महान दर्शन सुनाइरहेका थिए।
धनकुटाका डाँडाहरू कुहिरोले ढाकिएका थिए। कुहिरोले बाटो लुकाएको थियो। तर आशा लुकाएको थिएन। जीवन पनि यस्तै रहेछ। सबै उत्तरहरू एकैपटक देखिँदैनन्। केही सत्यहरू धैर्यको प्रतीक्षापछि मात्र खुल्छन्। कुहिरो हटेपछि पहाड झन् सुन्दर देखिन्छ। दुःखपछि प्राप्त हुने ज्ञान पनि त्यत्तिकै उज्यालो हुन्छ। अन्धकार कहिल्यै शत्रु होइन। कहिलेकाहीँ त्यही अन्धकार उज्यालोको मूल्य सिकाउने गुरु बन्छ।
भोजपुर र तेह्रथुमका पहाडहरू पार गर्दा प्रकृतिको स्थिरता मनमा गहिरिँदै गयो। घुमाउरा बाटाहरू कहिले कुहिरोभित्र हराउँथे, कहिले खुला आकाशतिर निस्कन्थे। डाँडाका फेदीदेखि शिखरसम्म फैलिएका हरिया वनहरूले पृथ्वीलाई शान्तिको वस्त्र ओढाइदिएका थिए। वसन्तले पहाडका काखमा राताम्य लालिगुराँस फुलाएको थियो। हावाको प्रत्येक झोक्कासँग ती फूलहरू मन्द मुस्कुराइरहेका थिए। टाढाबाट झर्दै गरेका झरनाहरू चाँदीका धागोजस्ता देखिन्थे। खोल्साहरूको कलकल आवाज, चराहरूको मधुर कलरव र पातहरूमा खेल्ने हावाको सुसाइले प्रकृतिको अदृश्य वीणा बजिरहेको अनुभूति हुन्थ्यो। तेह्रथुमका सुन्तलाका बगैँचा, अलैँचीका हरिया बोट, र भोजपुरका ढुङ्गे गाउँहरूले पहाडी सभ्यताको सरल सौन्दर्य उजागर गरिरहेका थिए। यहाँ प्रकृति आडम्बरमा होइन, आत्मीयतामा बस्थी। फूलको आयु छोटो हुन्छ। तर सुगन्ध धेरै टाढासम्म पुग्छ। मानिसको जीवन पनि त्यस्तै हो। शरीर एक दिन समाप्त हुन्छ। तर सद्गुण, प्रेम र सेवा अमर रहन्छन्। उपनिषद्को अमृत चेतनाले यही शिक्षा दिन्छ—आत्मा न जन्मन्छ, न मर्छ। केवल रूप परिवर्तन गर्छ। पहाडका शिला बदलिन्छन्, नदीको धार फेरिन्छ, ऋतुहरू घुम्छन्, तर चेतनाको यात्रा अनन्त रहन्छ।
त्यसपछि यात्रा इलामतिर मोडियो। त्यहाँ पुग्नेबित्तिकै हरियालीले आँखालाई मात्र होइन, आत्मालाई पनि स्पर्श गर्यो। डाँडामाथि डाँडा लहरै फैलिएका चियाबारीहरू हरियो समुद्रका शान्त छालझैँ देखिन्थे। बिहानको कुहिरोले चियाका बोटहरूलाई हलुका घुम्टो ओढाइदिएको थियो। घामका सुनौला किरणहरू विस्तारै कुहिरो चिर्दै पातहरूमा झर्दा प्रत्येक थोपा हिराको कणझैँ टल्किन्थ्यो। चिया टिपिरहेका श्रमिकका हातहरू लयबद्ध रूपमा चलिरहेका थिए। उनीहरूको मौन श्रमले हरियो पातलाई विश्वभर फैलिने सुगन्धमा रूपान्तरण गरिरहेको थियो। कन्यामका डाँडाबाट तल हेर्दा कुहिरोका बादलहरू उपत्यकामा निदाइरहेझैँ देखिन्थे। श्रीअन्तुबाट उदाउँदै गरेको सूर्यले हिमालका शिखरहरूलाई सुनौलो मुकुट पहिराइदिएको थियो। प्रत्येक चियाको पातले नम्रताको कथा भनिरहेको थियो। सानो भएर पनि उपयोगी। झुकेर पनि महान्। मैले महसुस गरेँ ज्ञान बढ्दै जाँदा अहंकार घट्नुपर्छ। जति ठूलो रुख हुन्छ, उति धेरै झुक्छ। विनम्रता नै महानताको वास्तविक उचाइ हो। इलामको शीतल हावा, चियाको सुगन्ध र मौन पहाडहरूले यही दर्शन शताब्दीदेखि निरन्तर दोहोर्याइरहेका छन्।
झापाको केचनाकवलमा पुग्दा देशको सबैभन्दा होचो भूभागमा उभिएको थिएँ। तर त्यही भूमिले सबैभन्दा अग्लो विचार उपहार दियो। क्षितिजसम्म फैलिएका हरिया धानका खेतहरू बिहानको हावासँग मन्दमन्द हल्लिरहेका थिए। खेतका कान्लामा फुलेका जङ्गली फूलहरूले कुनै प्रदर्शन नगरी आफ्नो सुगन्ध छरिरहेका थिए। कन्काई, मेची र साना खोल्साहरूको शीतल प्रवाहले यस उर्वर भूमिलाई निरन्तर जीवन दिइरहेका थिए। आकाश यति विशाल देखिन्थ्यो कि मानौँ पृथ्वीले आफ्ना सबै सीमाहरू बिर्सिएर अनन्ततासँग आलिङ्गन गरेको हो। पूर्वबाट आएको शीतल हावाले बाँसघारी, सिमसार र वनका पातहरूलाई एकै लयमा नचाइरहेको थियो। टाढा चरा झुण्डमा उडिरहेका थिए। उनीहरूलाई उचाइको घमण्ड थिएन। केवल स्वतन्त्रताको आनन्द थियो।
केचनाकवलको माटोले मौन भएर एउटा गहिरो सत्य सुनायो। पृथ्वीको सबैभन्दा होचो बिन्दु भएर पनि यसले आफ्नो महत्त्व कहिल्यै गुमाएको छैन। बरु यही नम्रताले यसलाई जीवनको आधार बनाएको छ। पानी सधैँ तलतिर बग्छ। त्यसैले उसले खेतलाई हरियाली दिन्छ। बोटबिरुवालाई जीवन दिन्छ। मानिसको तिर्खा मेटाउँछ। यदि पानीले उचाइको अहंकार गरेको भए, सृष्टि नै बाँझो हुने थियो। त्यस क्षण मैले महसुस गरेँ—विनम्रता कमजोरी होइन, सृष्टिको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो। जो झुक्न जान्दछ, उसैले संसारलाई उठाउन सक्छ। फलले भरिएको रुख झुक्छ। ज्ञानले भरिएको मन पनि त्यस्तै विनीत हुन्छ।
साँझ पर्दै जाँदा सूर्यका सुनौला किरणहरू खेतका बालामा पोखिन थाले। हरियो धरती सुनौलो आभाले चम्किन थाली। त्यो दृश्यले मनमा अद्भुत शान्ति भरिदियो। प्रकृतिले कुनै शब्द बोलेकी थिइन। तर उसको मौनताभित्र उपनिषद्को गहिरो सन्देश गुन्जिरहेको थियो—अहंकारले विभाजन गर्छ, विनम्रताले एकता जन्माउँछ। मानिस पदले ठूलो हुँदैन। सम्पत्तिले पनि हुँदैन। ऊ त आफ्नो सरलता, करुणा र सेवाभावले महान् बन्छ। केचनाकवलले मलाई भूगोलभन्दा ठूलो दर्शन सिकायो—जीवनको वास्तविक उचाइ माथि पुग्नमा होइन, सबैलाई अँगाल्न सक्ने गरी झुक्न सक्नुमा रहेछ।
त्यसपछि म कोशी नदीको विशाल प्रवाहतिर लागेँ। सप्तकोशी गर्जिरहेको थियो। अरुण, तमोर, दूधकोशी, सुनकोशी, तामाकोशी, लिखु र इन्द्रावती आफ्ना छुट्टाछुट्टै नाम, रंग र वेग त्यागेर एउटै कोशी बनेका थिए। त्यहाँ मैले अद्वैतको गहिरो दर्शन देखेँ। जब अहंकार पग्लिन्छ, तब एकता जन्मन्छ। नदीले सागर भेट्न आफ्नो नाम त्याग्छ। मानिसले पनि परम सत्य भेट्न ‘म’ भन्ने सीमालाई त्याग्नुपर्छ।
कोशी टप्पुको सिमसारमा हजारौँ चराहरू आकाश चिर्दै उडिरहेका थिए। उनीहरूलाई सीमारेखा रोक्न सक्दैनथ्यो। उनीहरूको स्वतन्त्रता पखेटामा बस्थ्यो। प्रकृतिले कहिल्यै विभाजन गर्दिन। विभाजन मानिसले बनाउँछ। आकाश सबैको हो। हावा सबैको हो। पानी सबैको हो। प्रेम पनि त्यस्तै हुनुपर्छ—सीमाविहीन, स्वार्थविहीन र निर्मल।
बाराहक्षेत्रको पवित्र भूमिमा पाइला टेक्नेबित्तिकै वातावरणको स्पन्दन नै बदलिएको अनुभूति भयो। पूर्वतिरबाट बग्दै आएको पवित्र सप्तकोशी यहाँ आइपुगेर शान्त लयमा बगिरहेको थियो। नदीका छालहरूमा बिहानको सूर्य सुनौलो आभा छर्दै थियो। वरिपरिका हरिया पहाडहरूले तीर्थभूमिलाई स्नेहपूर्ण अँगालो हालेका थिए। शीतल हावाले बेलपत्र, धूप र वनफूलको मिश्रित सुगन्ध बोकेर मन्दिर परिसरभरि फैलाइरहेको थियो। आकाशमा चक्कर लगाइरहेका चराहरू, नदीकिनारका पुराना पीपल र बरका विशाल वृक्षहरू, अनि युगौँदेखि मौन उभिएका शिलाहरूले समयभन्दा पुरानो इतिहास सुनाइरहेका जस्ता लाग्थे। यहाँ प्रकृतिले धर्मलाई सजाएको थिएन; धर्म नै प्रकृतिको स्वाभाविक अभिव्यक्ति बनेर बाँचिरहेको थियो।
मन्दिरको प्राङ्गणमा घण्टीको मधुर ध्वनि गुञ्जियो। त्यो ध्वनि केवल कानमा सीमित रहेन। नदीमाथि फैलियो। पहाडका काखमा ठोक्कियो। वनका पातहरूमा झुल्कियो। अनि बिस्तारै मनको गहिराइसम्म पुग्यो। मन्त्रोच्चारणको पवित्र स्वर, नदीको अविरल कलकल, हावाको सुसाइ र चराहरूको कलरव एउटै आध्यात्मिक सङ्गीतमा विलीन भए। मैले आँखाहरू बन्द गरेँ। त्यस क्षण बाहिरको मन्दिरभन्दा विशाल मन्दिर आफ्नै अन्तरमनभित्र रहेको अनुभूति भयो। शास्त्रहरू पढेर मात्र ईश्वर भेटिँदैन रहेछ। शुद्ध हृदयले अनुभव गर्दा प्रत्येक श्वासमा दिव्यता प्रकट हुँदोरहेछ।
सप्तकोशीको प्रवाहलाई हेर्दा एउटा गहिरो दर्शन प्रकट भयो। सातवटा नदीहरूले आफ्नो अलग पहिचान त्यागेर एउटै विशाल प्रवाह बनेका छन्। त्यसरी नै मानिसले पनि जात, भाषा, सम्पत्ति र अहंकारका सीमाहरू पार गर्न सके मात्र आत्मिक एकताको अनुभव गर्न सक्छ। नदी बगिरहन्छ। समय बगिरहन्छ। जीवन पनि निरन्तर बगिरहन्छ। तर प्रेम, सत्य र करुणा कहिल्यै बगेर हराउँदैनन्। जब मन शुद्ध हुन्छ, तब प्रत्येक सास मन्त्र बन्छ। प्रत्येक कर्म पूजा बन्छ। प्रत्येक दिन उत्सव बन्छ। बाराहक्षेत्रले मलाई तीर्थको वास्तविक अर्थ सिकायो—तीर्थ कुनै स्थान मात्र होइन, चेतनाको त्यो अवस्था हो जहाँ प्रकृति, परमात्मा र मानव आत्मा एउटै शाश्वत सत्यमा एकाकार हुन्छन्।
हलेसीको गुफामा प्रवेश गर्दा चिसो अन्धकारले मलाई घे¥यो। तर त्यही अन्धकारभित्र दीपको उज्यालो बलिरहेको थियो। मैले महसुस गरेँ—मानिस बाहिर उज्यालो खोज्दै धेरै भौंतारिन्छ। तर वास्तविक प्रकाश त आफ्नै चेतनाभित्र लुकेको हुन्छ। ध्यान भनेको संसारबाट भाग्नु होइन। आफैँभित्र फर्किनु हो। आफूलाई भेट्नु हो।
पाथीभराको कठिन उकालो चढ्दा प्रत्येक पाइला तपस्याजस्तो लाग्यो। शरीर थाक्थ्यो। तर आत्मा हलुका हुँदै गइरहेको थियो। कठिनाइ नै जीवनको वास्तविक गुरु रहेछ। सजिलो बाटोले सुविधा दिन्छ। कठिन बाटोले चरित्र निर्माण गर्छ। पर्वतको शिखरमा पुग्नेहरूलाई हिमालले केवल दृश्य दिँदैन। विनम्रता पनि दिन्छ।
उत्तरतिर सगरमाथा, कञ्चनजङ्घा, ल्होत्से, मकालु, चो ओयु र आमा डब्लमका हिमशिखरहरू आकाशसँग मौन संवाद गरिरहेका थिए। तिनीहरू चिच्याउँदैनथे। तर सम्पूर्ण मानव सभ्यतालाई धैर्य, साहस र नम्रताको पाठ पढाइरहेका थिए। जति उचाइ बढ्छ, त्यति नै श्वेतता बढ्छ। यही प्रकृतिको आध्यात्मिक संकेत हो—महानता शुद्धतामा बस्छ, प्रदर्शनमा होइन।
साँझ बिस्तारै कोशीको जलमा झरिरहेको थियो। अस्ताउँदै गरेको सूर्य नदीका छालहरूमा हजारौँ सुनका टुक्राझैँ चम्किरहेको थियो। मैले यात्राको अन्तिम सास गहिरो गरी लिएँ। त्यस क्षण महसुस भयो—कोशी प्रदेश केवल हिमाल, नदी, वन, शहर र गाउँहरूको सङ्ग्रह होइन। यो सभ्यताको स्मृति हो। संस्कृतिको स्पन्दन हो। प्रकृतिको प्रार्थना हो। र चेतनाको अखण्ड प्रवाह हो।
जब म फर्किएँ, बाटो उही थियो। तर म उही थिइनँ। यात्राले मेरो दृष्टि बदलिसकेको थियो। मैले बुझेँ साँचो यात्रा खुट्टाले तय गर्ने दूरी होइन। यो आत्माले पार गर्ने अज्ञानको दूरी हो। जसले प्रकृतिमा परमात्मा देख्न सिक्छ, जसले नदीमा समर्पण, हिमालमा धैर्य, वनमा मौनता र मानिसमा ईश्वरको प्रतिबिम्ब देख्न सिक्छ, उसका लागि संसारको प्रत्येक पाइला तीर्थयात्रा बन्छ। कोशीको यो यात्रा अन्त्य थिएन। यो चेतनाको नयाँ आरम्भ थियो।
